คนชินชา

คุยกับผู้สืบทอดตระกูลผลิต ‘ฉะเซ็น’ ไม้แปรงตีชาประวัติศาสตร์ 500 ปีในวันที่ตลาดมัทฉะเติบโตขึ้น

สำหรับคนที่ชื่นชอบการดื่มมัทฉะ อุปกรณ์อย่างแปรงไม้ไผ่ตีชา หรือที่เรียกว่า ฉะเซ็น (chasen) คือของสำคัญในการตีมัทฉะให้ได้ฟองโฟมเนียนนุ่ม ก่อนนำไปดื่มตามแต่รสนิยมของแต่ละคน ไม่ว่าจะดื่มแบบดั้งเดิมหรือผสมกับนมให้ได้รสชาติกลมกล่อมขึ้น

แต่ในมุมของ ‘พิธีชงชา’ ฉะเซ็น เปรียบเสมือนองค์ประกอบสำคัญที่หลอมรวมทั้งคุณค่าทางศิลปะและจิตวิญญาณเข้าด้วยกัน แปรงแต่ละชิ้นถูกสร้างขึ้นด้วยทักษะงานฝีมือ โดยแกะและเหลาจากไม้ไผ่เพียงชิ้นเดียว เป็นเครื่องมือที่อยู่คู่กับวงการชามาอย่างยาวนาน 

หากพูดในเชิงประวัติศาสตร์ หมู่บ้านทาคายามะ จังหวัดนารา ประเทศญี่ปุ่น ถือเป็นแหล่งกำเนิดและศูนย์กลางการผลิตฉะเซ็นแบบดั้งเดิมของญี่ปุ่นมานานกว่า 500 ปี และยังคงมีตระกูลที่สืบทอดการผลิตฉะเซ็นอยู่ 13 ตระกูล หนึ่งในนั้นคือ ‘ตระกูลทานิมุระ’ ซึ่งเคยได้รับพระราชทานนามสกุลจากรัฐบาลโชกุนตระกูลโทกูงาวะในสมัยเอโดะ

‘ทานิมุระ ทังโกะ’ คือผู้สืบทอดรุ่นที่ 20 ของตระกูลทานิมุระ เขาเรียนรู้และเชี่ยวชาญเทคนิคการผลิตฉะเซ็นซึ่งถ่ายทอดจากตระกูลมาหลายชั่วอายุคน และยังคงดำเนินธุรกิจนี้ โดยแบกป้ายชื่อของตระกูลที่ทำฉะเซ็นมากว่า 500 ปี

เรามีโอกาสได้สนทนากับ ‘อาจารย์ทังโกะ’ ในวันที่เขาเดินทางมาจัดเวิร์กช็อปการทำฉะเซ็นในกรุงเทพมหานคร ถึงความท้าทายในการรักษาสมดุลระหว่าง คุณภาพการผลิตที่แสนประณีตกับการเติบโตของตลาดมัทฉะ รวมถึงความเชื่อ และหลักการสืบทอดมรดกทางวัฒนธรรมนี้ให้ยั่งยืน

ใครเป็นสายมัทฉะอย่าพลาดบทสนทนากับผู้สืบทอดการทำฉะเซ็นสุดคราฟท์ ในคอลัมน์ Brand Belief รอบนี้

อยากขอเริ่มด้วยการให้คุณช่วยอธิบายให้ฟังหน่อยว่า ‘ฉะเซ็น’ (chasen) คืออะไร มีรายละเอียดอะไรที่มือใหม่ชงมัทฉะต้องรู้จักบ้าง

ฉะเซ็นเป็นอุปกรณ์หนึ่งในพิธีชงชา สำหรับรายละเอียดประวัติศาสตร์เชิงลึกอาจจะหาอ่านเพิ่มเติมได้ทั่วไป แต่ในมุมของพิธีชงชา อุปกรณ์ชิ้นนี้เปรียบเสมือนองค์ประกอบสำคัญที่หลอมรวมทั้งคุณค่าทางศิลปะ และจิตวิญญาณเข้าด้วยกัน มันเป็นเครื่องมือที่อยู่คู่กับวงการชามาอย่างยาวนานมาก มีพิธีชงชาที่ไหนก็ต้องมีฉะเซ็นที่นั่น แต่อาจจะมีการพัฒนาปรับเปลี่ยนรูปแบบมาเรื่อยๆ ตามยุคสมัย จนกลายมาเป็นไม้ไผ่เหลาละเอียดอย่างที่เราเห็นในปัจจุบัน

ความจริงแล้ว วัฒนธรรมการดื่มมัทฉะที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน ไม่ได้มีจุดกำเนิดจากประเทศญี่ปุ่นโดยตรง แต่ได้รับอิทธิพลมาจากประเทศจีนเมื่อประมาณ 835 ปีก่อน ซึ่งเมื่อเวลาผ่านไป วัฒนธรรมการดื่มชาในญี่ปุ่นค่อยๆ พัฒนา และหล่อหลอมจนมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว กระทั่งราว 500 ปีก่อน ได้พัฒนาเป็นวัฒนธรรมที่เรียกว่า ‘ชาโนะยุ’ หรือ ‘วิถีแห่งชา’ (chanoyu) โดยมี เซ็นโนะริคิว (Sen no Rikyū) เป็นบุคคลสำคัญที่มีบทบาทในการพัฒนาและหล่อหลอมวิถีแห่งชา จนกลายเป็นรากฐานสำคัญของพิธีชงชา (chadō) หรือที่รู้จักกันในชื่อของ ‘tea ceremony’ ในปัจจุบัน

ในช่วงเวลาเดียวกัน อุปกรณ์สำหรับเตรียมชาก็ได้รับการพัฒนาไปพร้อมกับวัฒนธรรมการดื่มชา โดยเฉพาะฉะเซ็น (chasen) หรือแปรงไม้ไผ่สำหรับตีมัทฉะก่อนจะค่อยๆ พัฒนามาเป็นรูปแบบ และงานฝีมืออันเป็นเอกลักษณ์ของญี่ปุ่น

ฉะเซ็นจึงไม่ได้เป็นเพียงอุปกรณ์สำหรับตีมัทฉะเท่านั้น แต่ยังเป็นส่วนสำคัญของวิถีแห่งชา ที่สะท้อนถึงความประณีตและความใส่ใจในทุกรายละเอียดของการเตรียมชา

ในฐานะที่คุณเป็นผู้สืบทอดของตระกูลที่ทำฉะเซ็นมานานถึง 500 ปี และเป็นรุ่นที่ 20 คุณมีความรู้สึกยังไงที่ต้องมารับช่วงต่อกิจการที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานขนาดนี้

ตระกูลของเราทำสิ่งนี้มานานกว่า 500 ปีแล้ว การที่ผมมาทำงานนี้ในปัจจุบันก็เพราะว่าพ่อและบรรพบุรุษของผมทำมาดั้งเดิม ไม่ใช่ว่าตอนจบใหม่ๆ ผมมีอาชีพให้เลือกมากมายแล้วผมเลือกสิ่งนี้เป็นอันดับแรก แต่เพราะเราเห็นมันมาตั้งแต่เด็กจนรู้สึกว่าเป็นเรื่องธรรมดาของชีวิต

ช่วงอายุ 20 กว่าๆ หลังเรียนจบมหาวิทยาลัย ผมไม่ได้คิดที่จะทำงานนี้เลยด้วยซ้ำ ผมออกไปทำงานอาชีพอื่น จนกระทั่งอายุประมาณ 30 ปี ผมเริ่มกลับมามองที่บ้านและเห็นว่าคุณพ่อคุณแม่ทำงานนี้กันอยู่แค่สองคน และยังไม่มีใครที่จะมารับช่วงต่อเพื่อสืบทอด ผมจึงเริ่มคิดว่าถ้าไม่มีคนทำต่อ ตระกูลเราคงสิ้นสุดลงตรงนี้ ผมเลยตัดสินใจด้วยความตั้งใจของตัวเองที่จะกลับมาสนับสนุนครอบครัวและเรียนรู้งานนี้อย่างจริงจัง ทางครอบครัวไม่ได้บังคับ แต่พอถึงเวลาที่เหมาะสมเราก็เลือกด้วยตัวเอง และในตอนนี้ผมรู้สึกมีความสุขและภูมิใจกับงานนี้มากๆ 

หลังจากที่กลับมารับช่วงต่อแล้ว ตอนไหนที่คุณเริ่มรู้สึกสนุกกับงานนี้ และคิดว่านี่คือสิ่งที่จะทำตลอดไป

เรื่องนี้ตอบยากเหมือนกัน เพราะช่วงแรกมันคือช่วงเวลาแห่งการฝึกฝน งานนี้ไม่ใช่ว่ากลับมาปุ๊บแล้วจะจับไม้ทำได้เลย ทักษะการเหลาไม้ไผ่แต่ละขั้นตอนจนสามารถทำได้อย่างชำนาญนั้นต้องใช้เวลาฝึกฝนยาวนานถึง 10 ปี ในช่วง 10 ปีนั้นจะบอกว่าสนุกไหม มันก็เป็นช่วงที่ต้องอดทนและตั้งใจมาก

แต่ช่วงเวลาที่ทำให้ผมเริ่มรู้สึกสนุกและมีความสุขกับงานนี้จริงๆ คือเมื่อฉะเซ็นที่เราผลิตส่งไปถึงมือลูกค้า และได้รับคำชมหรือความคิดเห็นตอบกลับมา เช่น ลูกค้าบอกว่า “ฉะเซ็นของที่นี่ใช้งานง่าย” “ฉะเซ็นตีมัทฉะให้ขึ้นฟองได้ดี” และ “ฉะเซ็นของที่นี่มีความทนทาน” คำชื่นชมจากผู้ที่ได้ใช้งานฉะเซ็นจริงๆ ถือเป็นสิ่งที่สร้างความสุขและความภูมิใจให้กับช่างฝีมืออย่างเรามากที่สุด แม้ว่าคำชื่นชมเหล่านี้จะไม่ได้เกิดขึ้นได้บ่อยนักก็ตาม

นอกจากนี้ การที่ผมได้เป็นตัวแทนของครอบครัวในการถ่ายทอดเรื่องราว วัฒนธรรม และคุณค่าของงานฝีมือการทำฉะเซ็นให้ผู้คนภายนอกได้รู้จักมากขึ้น ก็เป็นอีกหนึ่งสิ่งที่ผมรู้สึกภูมิใจ

หลายคนอาจจะมองว่าไม้ตีมัทฉะหรือฉะเซ็นดูเหมือนๆ กันหมด แล้วในมุมมองของคุณ ฉะเซ็นของตระกูลคุณมีความแตกต่างจากของที่อื่นยังไง

ในญี่ปุ่นตอนนี้ตระกูลช่างฝีมือที่ทำฉะเซ็นแบบดั้งเดิมจะรวมตัวกันอยู่ที่หมู่บ้านทาคายามะ จังหวัดนารา ซึ่งมีอยู่ทั้งหมดประมาณ 16 ตระกูล ทุกบ้านต่างก็ทำฉะเซ็นตามรูปแบบดั้งเดิมที่ถูกกำหนดมานานหลายร้อยปี รูปทรงภายนอกจึงอาจจะดูคล้ายกันมาก แต่ในความเหมือนนั้น ฉะเซ็นของแต่ละตระกูลจะมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่ไม่เหมือนกันเลย

ถ้าถามผมว่าของตระกูลเราต่างจากอีก 15 ตระกูลยังไง ตรงนี้ตอบยาก เพราะผมเองไม่เคยนำของตระกูลอื่นมาเปรียบเทียบว่าของเราดีกว่ายังไง แต่สิ่งที่จะพิสูจน์ความต่างได้ดีที่สุดคือลูกค้า ซึ่งจะเป็นคนประเมินและบอกเราเอง ไม่ว่าจะเป็นความทนทาน ความรู้สึกขณะใช้งาน หรือผลลัพธ์ของการตีชา สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นรายละเอียดที่ผู้ใช้งานจะสัมผัสได้ด้วยตัวเอง และเป็นสิ่งที่สะท้อนถึงคุณค่าของงานฝีมือแต่ละตระกูลได้ดีที่สุด

ในญี่ปุ่นมีธุรกิจครอบครัวที่สืบทอดกันมาหลายรุ่นเยอะมาก ในมุมมองของคุณ การทำธุรกิจครอบครัวมีข้อดีหรือสิ่งที่ต้องระวังยังไงบ้าง

ปัญหาสำคัญที่พบในงานฝีมือดั้งเดิมของญี่ปุ่นแทบทุกแขนง คือการขาดแคลนคนรุ่นใหม่ที่จะเข้ามาสืบทอด ซึ่งส่วนหนึ่งผมคิดว่าขึ้นอยู่กับสิ่งที่ลูกได้เห็นจากพ่อแม่ หากลูกเติบโตมาพร้อมกับการเห็นพ่อแม่บ่นอยู่เสมอว่างานเหนื่อย หนัก และรายได้ไม่มากนัก ก็คงเป็นเรื่องยากที่จะทำให้พวกเขาอยากเดินตามเส้นทางนี้

สำหรับผม ทั้งคุณพ่อและคุณแม่ทำงานนี้ด้วยความภาคภูมิใจมาโดยตลอด ทำให้ตั้งแต่เด็กผมรู้สึกว่างานฝีมือนี้เป็นงานที่เท่มาก และเป็นสิ่งที่ผมอยากทำตาม

ผมจึงอยากถ่ายทอดเสน่ห์และความน่าภูมิใจของอาชีพช่างฝีมือให้คนรุ่นหลังได้เห็น ไม่ว่าจะเป็นการเดินทางมาเผยแพร่วัฒนธรรมการทำฉะเซ็นที่ประเทศไทยในวันนี้ก็ตาม ผมอยากให้คนรุ่นใหม่ได้เห็นว่าช่างฝีมือสามารถทำงานของตัวเองได้อย่างสง่างาม มีความสุข และภาคภูมิใจในสิ่งที่ทำ เพราะผมเชื่อว่าเมื่อพวกเขามองเห็นคุณค่า และความน่าสนใจของอาชีพนี้ด้วยตัวเอง ก็อาจเกิดแรงบันดาลใจและอยากเข้ามาสืบทอดงานฝีมือนี้ต่อไปด้วยความสมัครใจ

ในโลกที่ทุกธุรกิจพยายามเติบโตและผลิตให้ได้มากขึ้น แต่ฉะเซ็นต้องใช้เวลาและทักษะสูงมาก ในมุมของคุณ งานฝีมือควรจะเติบโตไปในทิศทางไหนโดยที่ไม่สูญเสียสิ่งที่เป็นคุณค่าของตัวเอง

ครอบครัวของเราเป็นธุรกิจที่ดำเนินงานกันเองภายในครอบครัว ไม่ได้มีโรงงานขนาดใหญ่หรือทีมงานจำนวนมาก ช่างฝีมือดั้งเดิมในญี่ปุ่นส่วนใหญ่มักให้ความสำคัญกับงานฝีมือและกระบวนการผลิตเป็นหลัก ส่วนการจำหน่ายสินค้ามักเป็นหน้าที่ของพ่อค้าคนกลาง แต่เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนไป ปัจจุบันเราจึงเริ่มหันมาจำหน่ายสินค้าและดูแลลูกค้าด้วยตัวเองมากขึ้น

สิ่งสำคัญที่สุดสำหรับผมคือ การเติบโตไม่ได้หมายถึงการเพิ่มปริมาณการผลิตเพียงอย่างเดียว เป้าหมายสูงสุดคือการรักษาคุณภาพที่ได้รับสืบทอดมาจากบรรพบุรุษไว้ให้ได้ 100% แน่นอนว่าการผลิตให้ได้จำนวนมากเพื่อตอบสนองความต้องการเป็นสิ่งที่ดี แต่ถ้าผลิตเพิ่มขึ้นแล้วคุณภาพลดลง นั่นเป็นเรื่องที่ยอมรับไม่ได้ สิ่งที่เราทำคือพยายามรักษามาตรฐานความประณีตเอาไว้ควบคู่กับการบริหารจัดการที่เหมาะสม

ในแง่ธุรกิจ คุณมีวิธีตั้งราคางานฝีมืออย่างไร ให้สะท้อนทั้งเรื่องของเวลา ทักษะ และคุณค่าที่มองไม่เห็น เพื่อให้ลูกค้าจับต้องได้และรู้สึกสมเหตุสมผล

ย้อนกลับไปในอดีต อย่างช่วงปี ค.ศ. 1960 วงการฉะเซ็นเคยมีช่วงที่ความต้องการในตลาดญี่ปุ่นเติบโตขึ้นอย่างมาก เนื่องจากในเวลานั้น ผู้หญิงญี่ปุ่นนิยมเรียนพิธีชงชา เพื่อเรียนรู้กิริยามารยาท การวางตัว ความอ่อนน้อมถ่อมตน รวมถึงซึมซับวัฒนธรรมและธรรมเนียมดั้งเดิม ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งของการเตรียมตัวก่อนแต่งงาน  อย่างไรก็ตาม เมื่อเวลาผ่านไป ความนิยมในการเรียนพิธีชงชาค่อยๆ ลดลง ส่งผลให้ความต้องการฉะเซ็นในตลาดญี่ปุ่นลดลงตามไปด้วย จนหลายคนมองว่าอุตสาหกรรมนี้กำลังอยู่ในช่วงขาลง

กระทั่งในช่วง 5–6 ปีที่ผ่านมา กระแสความนิยมมัทฉะที่ขยายตัวไปทั่วโลกทำให้ความต้องการทั้งมัทฉะและฉะเซ็นเติบโตขึ้นอย่างก้าวกระโดดอีกครั้ง
ในมุมมองการตั้งราคาของผม แม้ความต้องการในตลาดจะสูงมากจนผู้ผลิตบางรายสามารถปั่นราคาให้สูงได้ แต่ผมไม่เห็นด้วยกับการทำแบบนั้น ในฐานะที่ผมเป็นทั้งช่างผู้ผลิตและผู้ใช้งานที่ตีชาดื่มเองทุกวัน ผมเลือกที่จะตั้งราคาจากมุมมองของผู้ใช้เป็นหลัก ฉะเซ็นไม่ใช่สินค้าฟุ่มเฟือยหรือของตั้งโชว์ แต่มันคืออุปกรณ์ที่ต้องเสื่อมสภาพตามการใช้งาน ราคาที่เหมาะสมจึงต้องสร้างสมดุลให้ผู้ใช้งานรู้สึกคุ้มค่าและเข้าถึงได้จริง

ตอนนี้คุณรับช่วงต่อมาเป็นเวลาเท่าไหร่แล้ว มีเหตุการณ์ไหนที่ทำให้รู้สึกว่า ฉะเซ็นที่คุณทำอยู่ ไม่ใช่แค่ไม้สำหรับตีชาธรรมดา แต่เป็นการสืบทอดสิ่งที่มีมูลค่าและสำคัญมากกว่านั้น

ตอนนี้ผมทำมาเข้าปีที่ 33 แล้ว สิ่งที่เห็นได้ชัดเจนคือ สภาพแวดล้อมของวงการฉะเซ็นในยุคปัจจุบันนั้น แตกต่างจากยุคของคุณพ่อหรือคุณปู่ของผมอย่างสิ้นเชิง ในอดีตฉะเซ็นเป็นเพียงอุปกรณ์ที่คนญี่ปุ่นใช้กันเองภายในประเทศ แต่ตอนนี้ผู้คนจากทั่วทุกมุมโลกเริ่มหันมาดื่มมัทฉะและใช้ฉะเซ็นกันอย่างแพร่หลาย

การที่ผมได้มานั่งให้สัมภาษณ์ในวันนี้ หรือการที่ฉะเซ็นญี่ปุ่นเดินทางไปสู่ระดับสากล เป็นสิ่งที่บรรพบุรุษของเราไม่เคยคาดฝันมาก่อน ในมุมมองของผม ฉะเซ็นก็ยังคงเป็นอุปกรณ์สำหรับชงชาชิ้นหนึ่ง แต่ในมุมมองของคนทั่วโลกตอนนี้ มันกลายเป็นงานหัตถศิลป์ชั้นสูงที่มีราคาสูง แต่สำหรับผมในฐานะช่าง ผมพยายามทำให้มันเป็นอุปกรณ์ที่จับต้องได้และมีคุณภาพดีที่สุด เพื่อให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตและการยอมรับของผู้คนทั่วโลกในปัจจุบัน

ตลอดระยะเวลา 33 ปีที่รับช่วงต่อมา มีช่วงเวลาไหนที่รู้สึกท้าทายหรือยากลำบากที่สุดในการทำธุรกิจนี้ไหม แล้วคุณผ่านมันมาได้อย่างไร

ช่วงเวลาที่ท้าทายที่สุดคือ 10 ปีแรกของการฝึกฝน ในตอนนั้นทักษะต่างๆ ยังไม่ได้หยั่งลึกเข้าในร่างกาย แม้ใจเราจะคิดว่าทำได้ แต่พอลงมือจริงมันทำไม่ได้ดั่งใจ และช่วงนั้นเป็นช่วงที่ต้องแบกรับชื่อเสียงของคุณพ่อและตระกูลเอาไว้ด้วย จึงมีความกดดันค่อนข้างสูง

อีกจุดเปลี่ยนสำคัญคือ เมื่อประมาณ 30 ปีก่อน ตระกูลเราตัดสินใจเปิดเผยเทคนิคการทำฉะเซ็นที่เคยปิดเป็นความลับมาหลายร้อยปีให้สาธารณชนได้รับรู้ เพื่อให้ผู้คนได้เห็นคุณค่าและเข้าใจกระบวนการทำงานที่ยากลำบาก การผ่านพ้นช่วงฝึกฝนและการได้เดินทางไปต่างประเทศ ได้พูดคุยกับลูกค้าโดยตรง สิ่งเหล่านี้กลายเป็นพลังที่ทำให้ผมก้าวข้ามผ่านความท้าทายเหล่านั้นมาได้

คุณมองการเติบโตของธุรกิจฉะเซ็น รวมถึงวัฒนธรรมมัทฉะทั้งในญี่ปุ่นและต่างประเทศอย่างไร และเมื่อถึงวันที่ต้องส่งไม้ต่อ คุณอยากให้คนรุ่นต่อไปสืบทอดหรือเปลี่ยนแปลงอะไรบ้าง

ตราบใดที่มีคนดื่มชา ธุรกิจฉะเซ็นก็ยังคงเดินหน้าต่อไปได้ ในปัจจุบันเทรนด์มัทฉะทั่วโลกเติบโตมาก ซึ่งหมายถึงโอกาสในการผลิตที่มากขึ้น แต่เนื่องจากฉะเซ็นเป็นงานทำมือ การจะขยายการผลิตแบบกะทันหันนั้นทำไม่ได้ เราต้องใช้เวลาในการเพิ่มจำนวนช่างฝีมือและเตรียมวัตถุดิบ (ไม้ไผ่) ล่วงหน้า นอกจากนี้ ในตลาดโลกตอนนี้มีฉะเซ็นราคาถูกจากประเทศอื่นผลิตออกมาเป็นจำนวนมาก แต่คุณภาพยังไม่ดีเท่าของดั้งเดิม

สำหรับคนรุ่นต่อไป สิ่งที่ผมย้ำเสมอคือ อยากให้พวกเขาทำงานนี้ด้วยความสนุกและรักในงานของตัวเอง ในแง่การผลิต ผมอยากให้เขารักษาคุณภาพและแก่นแท้ดั้งเดิมเอาไว้ให้มั่นคงที่สุดเพื่อสู้กับสินค้าเลียนแบบ แต่ในแง่ของธุรกิจและการเข้าถึงตลาดสากล ผมเปิดกว้างให้คนรุ่นใหม่ปรับปรุงและเปลี่ยนแปลงระบบการจัดการให้เข้ากับยุคสมัยตามวิธีของพวกเขาได้เต็มที่เลย

Writer

เคยเจอยูเอฟโอ 2 ครั้ง ช่วงปลายปี 2019 และต้นปี 2023

You Might Also Like